س : لطفا از سابقه آشنايي خودتان با مرحوم آيت الله بروجردي و
همچنين وضع حوزه علميه قم بعد از در گذشت مرحوم آيت الله حائري
موسس حوزه علميه قم و قبل از تشريف فرمايي آيت الله بروجردي و نيز
در ارتباط با مراجع ثلاث
(1) آن عصر مطالبي بيان بفرماييد.
ج : در زمان مرحوم آيت الله حائري من قم نبودم در حدود ده ماهي
آمدم قم بعد رفتم اصفهان و آن زمان كه ايشان مرحوم شد من اصفهان
بودم، من دو باره در سال 1320 آمدم قم و مراجع قم در آن زمان آيت الله
صدر، آيت الله حجت و آيت الله حاج سيد محمدتقي خوانساري بودند،
آيت الله حاج سيد احمد خوانساري هم در كنار آنان معروف بود اما شهريه
نمي داد، شايد گاهي مواقع اگر كسي به ايشان مراجعه ميكرد ايشان هم به
بعضيها كمك ميكرد اما شهريه نمي داد، ما پنج شنبه جمعه ها پيش ايشان
شوارق ميخوانديم، ما سه نفر بوديم من و آقاي حاج شيخ اسدالله
نوراللهي (نجف آبادي) و آقاي شيخ علي اصغر شاهرودي ميرفتيم در
منزل ايشان شوارق ميخوانديم، من با آيت الله خوانساري مانوس بودم،
ايشان مرجع و مشاربالبنان بودند، در نماز جماعتشان خيلي از رجال و
وجوه ميرفتند آنها كه وسواسي بودند و جاهاي ديگر به دلشان
نمي چسبيد ميرفتند نماز حاج سيد احمد خوانساري، من و مرحوم آقاي
مطهري هم در نماز ايشان شركت ميكرديم، ايشان در همين مسجد اول
بازار نماز ميخواندند. بعد كه ايشان رفتند تهران آيت الله داماد درآن
مسجد نماز ميخواندند و الان پسرشان آقاي آسيد علي محقق داماد در
آنجا نماز ميخوانند، بالاخره علما و فضلا معمولا نماز ايشان ميرفتند،
ولي آنان كه حوزه را اداره ميكردند و شهريه ميدادند اين سه بزرگوار
بودند: آيت الله صدر، آيت الله حجت و آيت الله سيد محمدتقي
خوانساري، آن وقت معروف بود كه حوزه هشتصد طلبه دارد، هر يك از اين
[1] آيات ثلاث : آيت الله حاج سيد محمدتقي خوانساري، متوفي در سال 1371 ه. ق، مدفون در حرم مطهرحضرت معصومه (س); آيت الله حجت كوه كمره اي، متوفي در سال 1372 ه. ق، مدفون در مدرسه حجتيه قم ; آيت الله سيد صدرالدين صدر، متوفي در سال 1373 ه-. ق، مدفون در حرم مطهر حضرت معصومه (س).
ج1 - 98 