س : آن زمان نظر آيت الله بروجردي نسبت به خواندن زبانهاي خارجي، تاسيس مجلات و موسسات جديد و كلا اصلاحات حوزوي چه بود و عملا در اين زمينه كاري انجام دادند و تحولي ايجاد كردند يا خير؟

ج : راجع به خواندن زبانهاي خارجي كه ايشان برنامه اي داشته باشند من يادم نيست ; نسبت به مجلات هم آن زمان " مجله مكتب اسلام " بود كه آقاي مكارم و آقاي دواني دست اندركار آن بودند با اينكه معروف بود كه اين مجله تقريبا مربوط به آقاي شريعتمداري است، اينها مجله را كه خدمت آيت الله بروجردي مي‎آوردند ايشان تشويقشان مي‎كردند، البته آن وقت انتشار مجلات و نشريات خيلي رايج نبود، ولي ايشان نسبت به وضع حوزه خيلي گله داشتند و مي‎فرمودند يك كاري بايد كرد و از بي نظمي حوزه خيلي رنج مي‎بردند، گاهي در بعضي مسائل از ناراحتي داد و فرياد مي‎كردند، بالاخره اشخاصي مثل آيت الله خميني و عده اي ديگر به ايشان پيشنهاد كرده بودند كه شما مثلا اختيارات بدهيد تا ما از طلبه ها امتحان بگيريم و سر و سامان به حوزه بدهيم،نظر اين آقايان اين بود كه با امتحان به طلبه ها شهريه بدهند به مشكلات طلبه ها رسيدگي كنند و نظم و انضباطي را در حوزه به وجود بياورند، و بالاخره ايشان چيزي در اين زمينه نوشته و به آنها داده بودند كه اختيار در اين گونه مسائل با آنها باشد،بالاخره در حوزه امتحان داير شد; ايشان روي امتحان گرفتن از طلبه ها خيلي عنايت داشتند، حتي در نجف كه تا آن وقت روي امتحان را به خود نديده بود ايشان به مرحوم حاج شيخ نصرالله خلخالي كه شهريه ايشان را در نجف مي‎داد گفته بودند از طلبه ها امتحان بگيرند و مطابق امتحان به آنها شهريه بدهند، البته اين موضوع در نجف قدري سرو صدا پيدا كرده بود، آنها كه مي‎خواستند زير بار امتحان نروند مخالفت مي‎كردند. معروف بود كه آيت الله سيد ابراهيم اصطهباناتي امتحان را تحريم كرده بود و مخالفت با امتحان در حقيقت مخالفت با آيت الله بروجردي بود، و در اثر تحريم ايشان بعضي ها نرفتند امتحان بدهند و شهريه هم نگرفتند،ولي اين برنامه تحريم شكست خورد. آن وقت بعضي ها در قم به صورت مزاح مي‎گفتند: معلوم

اهتمام آيت الله بروجردي به اصلاحات حوزه