س : تا آنجا كه ما اطلاع داريم مرحوم آيت الله بروجردي به خارج از كشور هم مبلغاني اعزام مي‎كردند و در آنجا موسساتي به وجود مي‎آوردند نظير مركز اسلامي هامبورگ، آيا در آمريكا و فرانسه و ساير كشورها هم اقدام مشابهي انجام دادند؟ آيا هدف ايشان صرفا جنبه هاي تبليغي بود يا در نظر داشتند پايگاههايي را براي آينده درست كنند؟

ج : آيت الله بروجردي در اين جهت فكرش خيلي فكر وسيعي بود، همين جهت كه بايد با دنيا مربوط بود بايد به مسلمانهاي جاهاي ديگر هم رسيد. با طرح مساله شيعه وسني هم خيلي مخالف بود، ايشان معتقد بود كه بايد كاري كرد كه اصل اسلام مطرح باشد; منتها آن وقت امكانات كم بود، كسي كه زبان بلد باشد كم بود، مثلا آقاي محققي از باب اينكه يك مقدار علوم جديد مي‎دانست آدم روشنفكري محسوب مي‎شد، ما پنج شنبه و جمعه ها پيش ايشان هندسه مي‎خوانديم، شايد چندتا كلمه انگليسي هم بلد بود آدم خوبي هم بود، در ميان طلبه ها اين جور افراد كم بودند. در همان زمان صحبت شد كه مرحوم آيت الله بروجردي مرحوم آيت الله بهشتي را به خارج بفرستند، اما نظر ايشان اين بود كه ايشان جوان است ; عقيده آقاي بروجردي اين بود كه از افرادي كه سن بيشتري دارند استفاده شود، در اين رابطه مرحوم مطهري مي‎گفت آقاي بروجردي پير پرست است ; به هر حال اشخاصي را كه بشود به خارج فرستاد كم بودند و الافكر ايشان اين بود كه بايد در اين زمينه ها كار كرد. مسجد هامبورگ را در آلمان ايشان بنا كرد و آقاي حاج شيخ محمد محققي را كه علاوه بر علوم حوزوي به علوم جديد نيز آشنا بود به آنجا فرستاد، آقاي محققي در آنجا نماينده ايشان بود و از تاييد و كمك به ايشان هم دريغ نمي كرد. آيت الله بروجردي نسبت به وحدت شيعه و سني هم خيلي عنايت داشت . من قبلا عرض كردم كه آشيخ محمدتقي قمي كه در مصر بود در حقيقت پايگاهش در ايران آيت الله بروجردي بود، رابط بين شيخ شلتوت و آيت الله بروجردي آشيخ محمدتقي بود و ظاهرا آيت الله بروجردي براي آنها كمك پولي مي‎فرستاد، فتواي معروف شيخ شلتوت در حقيقت به واسطه فعاليت

توجه آيت الله بروجردي به فعاليتهاي تبليغي در خارج از كشور